ԱԼԵՐԳԻԱՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ ԵՎ ԲՈւԺՈւՄԸ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱՆԿՅՈւՆԻՑ

Միհրդատ Ռոստոմի Մադաթյան 
Թիվ 2 բուժ. միավորման կլինիկական հոգեբան

 Կարևոր է իմանալ թե որ հիվանդի մոտ առաջացավ այդ հիվանդությունը, այլ ոչ թե որ հիվանդությունն առաջացավ հիվանդի մոտ:  
Սըր Ուիլիամ Օսլեր

  Որոշ հիվանդներ, ինչքան էլ վտանգավոր լինի նրանց  վիճակը, առողջանում են ուղղակի նրանից, որ բավա– րարում են ստանում առաքինի բժշկի հետ շփվելուց:  
Հիպոկրատ 

Այսօրվա Հայաստանում բավականին տարածված են բժշկական-կենսաբանական միջամտությունները և համարյա թե անտեսվում են հիվանդությունների հոգեբանական գործոնները, այնինչ իրականում յուրաքանչյուր հիվանդություն բացի կենսաբանական պատճառներից ունի նաև էական դեր կատարող հոգեբանական հիմքեր, որոնք զգալի դեր են կատարում հիվանդության կայացման մեջ: Հետևաբար և կազդուրման ժամանակ այդ գործոնների անտեսումը ուղղակի կբարդացնի կենսաբան-բժիշկների աշխատանքը, որոշակի դեպքերում նույնիսկ դարձնելով այն անլուծելի կամ կատեգորիկ միջոցներով լուծելի խնդիր:
Այսօր արդեն ավելի հաճախ ու հաճախ են լսվում հոգեթերապիա, հոգեմարմնական տերմինները, որը միայն ուրախալի է: 
Այսպես թե այնպես բոլոր հիվանդություններն էլ իրենց մեջ պարունակում են հոգեբանական տարրեր, որոնք էլ հաճախ ընկած են լինում այդ հիվանդությունների հիմքում: Այդ հիվանդությունների շարքին են պատկանում ալերգիաները, որոնց էլ այժմ ցանկանում ենք անդրադառնալ: Ալերգիաները այսօրվա բժշկությունում քննարկվում են ամենատարբեր տեսանկյուններից: Այժմ մենք ուզում ենք քննարկել ալերգիաները հոգեբանական տեսանկյունից և որպես մասնակի դեպք՝ բրոնխիալ ասթման:   
Ինչպե՞ս է մեր օրգանիզմն ինքն իրեն բուժում: Ինչպե՞ս են համոզմունքներն ու սպասումները կատարում իրենց բժշկական հրաշքները: Ինչպե՞ս կարող են մարդուն բուժել այնպիսի պոզիտիվ վիճակները, ինչպիսի են սերը և կարեկցանքը:
Գիտակցությունը և մարմինը մեկ համակարգ է, ընդ որում նրանք իրար հետ սերտ կապված են: Ակադեմիկոս Ի.Պ.Պավլովի դասական տեսությունները ապացուցում են, որ օրգան-համակարգերի գործունեության հիմքում ընկած է նեյրոռեֆլեկտոր ազդեցությունը, որտեղ գիտակցության ակտիվ գործունեությունը, մտքերը, հուզումները, ապրումները, ուղեղի նպատակասլաց ակտիվությունն ունեն իրենց ակտիվ ազդեցությունը օրգան-համակարգերի մորֆոֆունկցիոնալ գործունեության վրա:
Այս ազդեցությունն իրականանում է հիմնականում հետևյալ երեք համակարգերի միջոցով: 
•	Վեգետատիվ նյարդային
•	Էնդոկրին
•	Իմունային
Վեգետատիվ նյարդային համակարգի նյարդաթելերը նուրբ սարդոստայնի պես տարածվում են մեր օգանիզմի բոլոր օրգանների վրա և համապատասխանաբար ակտիվ մասնակցություն են ունենում այդ օրգանների ֆիզիոլոգիական գործունեության, նրանց գրգռման և արգելակման գործընթացների վրա: Այդ համակարգը ունի գրգռման և արգելակման ճյուղեր: Վեգետատիվ նյարդային համակարգի երկու հիմնական բաղադրիչ մասերը, սիմպատիկ և պարասիմպատիկ համակարգերը, գործունեության տեսանկյունից խիստ տարբերվում են, սակայն նրանք միասին ապահովում են տվյալ օրգանիզմի և կենդանական տվյալ տեսակի պահպանումը բնության մեջ: Սիմպատիկ նյարդային համակարգը՝ գրգռման մասն է, որը բերում է մեզ վտանգի հետ առնչվելու պատրաստակամության: Երբ օրգանիզմը գտնվում է սթրեսային վիճակում, նրա կյանքը վտանգի տակ է, ապա սիմպատիկ նյարդային համակարգը հիպոֆիզ-մակերիկամային համակարգի միջոցով ուժեղացնում է օրգանիզմի պաշտպանական միջոցները, արգելակելով պարասիմպատիկ համակարգի գործունեությունը: Այս համակարգի նյարդային վերջավորությունները արտադրում են մեդիատորներ, որոնք էլ խթանում են մակերիկամներին արտադրելու այնպիսի ուժեղ հորմոններ, ինչպիսիք են ադրենալինը և նորադրենալինը, որոնք էլ իրենց հերթին բարձրացնում են սրտի կծկումների և շնչառության հաճախականությունը և ստամոքսում թթվի արտադրության միջոցով ազդում են մարսողական պրոցեսի վրա: Այդ ժամանակ մարդու մոտ առաջանում է մի զգացողություն, որը արտահայտվում է Սիրտս ոտքերս ընկավ  կամ մի ուրիշ նմանատիպ թևավոր արտահայտությամբ:
Երբ գործում է սիմպատիկ նյարդային համակարգը, ապա պարասիմպատիկ համակարգը անջատված է: Պարասիմպատիկ համակարգի նյարդային վերջավորությունները նույնպես արտադրում են որոշակի մեդիատորներ, որոնք նվազեցնում են շնչառության հաճախությունը և զարկերակը: Պարասիմպատիկ հակազդումներն են հարմարավետությունը, թուլացումը և վերջապես քունը:
Վեգետատիվ նյարդային համակարգին շատ նման է էնդոկրին համակարգը, որը կազմված է մի շարք օրգաններից: Նրանք արտադրում են հորմոններ, որոնք կարգավորում են մարդու աճը, ակտիվության մակարդակը և սեռական կյանքը:
Էնդոկրին համակարգը վեր է ածում է մեր մտքերը իրական զգացողությունների և գործողությունների: Բացի դրանից նա արտադրում է հորմոններ, որոնք հայտնի են Էնդորֆին և Էնկեֆալին անվանումներով: Նրանք փոփոխում են ցավի և սթրեսի նկատմամբ մեր հակազդումը, որն էլ ազդում է մեր տրամադրության, ախորժակի, ուսման որոշ պրոցեսների և հիշողության վրա: Հիպոֆիզը, գտնվելով ուղեղի հիմքում, իրենից ներկայացնում է ամբողջ էնդոկրին համակարգի ղեկավարման կենտրոն: Մեր մակերիկամները արտադրում են հորմոններ, որոնք կոչվում են Կորտիկոստերոիդներ, որոնցից շատերը ազդում են սիմպատիկ նյարդային համակարգի պես՝ պատրաստում են մեր մարմինը պաշտպանական գործողությունների:
Իմունային համակարգը հանդիսանում է երրորդ հիմնական համակարգը, որի ազդեցությունը տարածվում է մեր ամբողջ մարմնով: Նրա աշխատանքը այն է, որ պահպանի մեր առողջությունը, պաշտպանելով մեզ արտաքին աշխարհի այնպիսի հակագեներից, ինչպիսիք են մանրէները և վարակահարուցիչները, ինչպես նաև ներքիններից, ինչպիսիք են ուռուցքային բջիջները:
Վեգետատիվ նյարդային (ուղեղի հետ միասին), էնդոկրին և իմունային համակարգերը սերտ միահյուսված են: Նրանք նման են երեք աղբյուրների, որոնցից դուրս են գալիս տարբեր գույների առուներ, որոնք միաձուլվում են մի ընդհանուր գետի մեջ: Այդ գետն էլ հենց հանդիսանում է մեր ճակատագրի փոփոխականությունը և եթե մենք երբեմն էլ ըմբռնում ենք արագ անհետացող, մի համակարգի՝ մաքուր գույնի կտորներ, ապա ընդհանուր առմամբ նրանց բաժանելն անհնար է:
Այս երեք համակարգերը իրար մեջ ինֆորմացիաի փոխանակումը իրականացնում են մեդիատորների միջոցով, որոնք բաղկացած են Նեյրոպեպտիդ կոչվող սպիտակուցից: Նրանք ունեն ճշգրիտ այնպիսի քիմիական բաղադրություն, որը համապատասխանում է մյուս բջջի ռեցեպտորին, որը սակայն կարող է գտնվել շատ հեռու այն վայրից, որտեղ նրանք առաջացել են: Նրանց գործունեության բնույթը շատ յուրահատուկ է: Մինչ այժմ հայտնաբերվել է շուրջ 60–ից ավել տարբեր Նեյրոպեպտիդներ և մենք մինչ այսօր էլ չգիտեն, թե քանիսն են դրանք:
Լիմբիկ համակարգը, ուղեղի այն մասն է, որը պատասխանատու է զգացմունքների անալիզի և սինթեզի համար: Այն հանդիսանում է Նեյրոպեպտիդային ռեցեպտորների կիզակետը:[1] 
Նյարդային, իմունային և էնդոկրին համակարգերը արտադրում ու ստանում են Նեյրոպեպտիդներ: Ժամանակի ցանկացած պահին մարմնում տեղաշարժվում են բազում Նեյրոպեպտիդներ, որոնք սպասում են պահի, որ կցվեն որոշակի ռեցեպտորի: Նեյրոպեպտիդների և ռեցեպտորների միջև եղած կապն էլ պայմանավորում է զգացմունքների բիոքիմիան:
Իմունային համակարգի բջիջները ունեն բոլոր տեսակի Նեյրոպեպտիդներին համապատասխան ռեցեպտորներ, որոնք էլ կարողանում են արտադրել նեյրոպեպտիդային հորմոններ: Ժամանակին համարվում էր, որ այդ հորմոնները հնարավոր է գտնել միայն ուղեղում:[2] 
Իմունային համակարգը ունկնդրում է մարդու զգացմունքներին Նեյրոպեպտիդային ռեցեպտորների միջոցով: Նա մեդիատորների միջոցով ազդանշան է ուղարկում ուղեղին, որն էլ նույն ձևով ազդում է իմունային համակարգի վրա: Ուղեղն ակտիվորեն հետևում և արձագանքում է իմունային հակազդումներին:
Ուղեղի և իմունային համակարգի միջև գոյություն ունի ավելի ուղիղ և զարմանալի  կապ: Իմունային համակարգի որոշ բջիջներ ներթափանցում են ուղեղ և ձևափոխում գլխուղեղի նյարդային բջիջները՝ դարձնելով նրանց գլխուղեղի միացումային բջիջների տիպի: Իմունային համակարգի բջիջներն կարող են նաև արտադրել ադրենոկորտիկոտրոպին կոչված հորմոնը, որը գրգռում է մակերիկամները:[3]
Նյարդային, էնդոկրին և իմունային համակարգերը գործում են միասնականորեն փոխարկելով մեր մտքերը ֆիզիոլոգիական հակազդումների: Հաճախ, ավտոնոմ նյարդային և էնդոկրին համակարգերի գործողությունները լինում են շատ նկատելի և առաջանում են անմիջապես: Եթե դուք պատկերացնեք ձեր սիրելի էակին, ձեր սիրտը կսկսի ավելի հաճախ խփել: Դուք անմիջապես կստանաք հակադարձ կապ, այդ պատճառով էլ կապը որոշելն հեշտ է: Շատ ավելի բարդ է իմունային համակարգի տարբերակում: Այստեղ մենք չենք ստանում անմիջական հակադարձ կապ այն մասին, թե ինչպես են պատկերացման մեջ եղած տեսողական կամ զգացողական պատկերները ազդում իմունային համակարգի վրա: Քանի որ նյարդային և իմունային համակարգերը իրենց հաղորդագրությունները ուղարկում են միևնույն ճանապարհով՝ նույն նեյրոպեպտիդների միջոցով, ապա այսպիսի կապ պետք է գոյություն ունենա: Եվ իհարկե գոյություն ունեն իմունային համակարգի և մեր մտքերի և զգացմունքների միջև փոխադարձ կապվածությունը ապահովող մեխանիզմներ:
Հետաքրքիր փորձ է նկարագրված «Ուղեղի մասին գիտության միջազգային ամսագրում» [4], որն իր մեջ հստակ ակնարկ է պարունակում՝ պատկերացման միջոցով իմունային համակարգի վրա ուղեղի ազդեցության հնարավորության մասին: Մի խումբ ուսանողների, որոնց նախապես ինքնահիպնոս և վիզուալիզացիա էին սովորեցրել, նկարագրվել էր իմունային համակարգի որոշակի բջիջների հատուկ ֆունկցիաները և վերցվել էր նրանց արյան և թուքի անալիզները: Որից հետո նրանցից յուրաքանչյուրին հնարավորություն էր տրվել ստեղծել իր սեփական պատկերացումը այդ բջիջների աշխատանքի լավացման մասին: Փորձի այս մասը լավ էր մտածված: Եթե  հետազոտողները բոլորին տային ստանդարտ պատկերացում, ապա նրանք կհետազոտեին այս պատկերացման վրա միայն իմունային համակարգի բջիջների ունեցած ազդեցության էֆեկտիվությունը:
Երեք շաբաթ հետո նորից վերցվեցին արյան և թուքի անալիզներ, փորձից առաջ և հետո իմունային համակարգի բջիջների ֆունկցիոնալության համեմատման համար: Պարզվեց, որ իմունային բջիջներում միակ ստատիստիկ նշանակալի փոփոխությունը՝ այլասեռ մարմիններին ամրանալու հնարավորությունն էր:
Ալերգիան շատ նման է իմունային համակարգի վախի: Սարդերից վախ ունեցող մարդու մոտ, օրինակ, սարդ տեսնելիս, կամ նույնիսկ հիշելիս կամ պատկերացնելիս, լինում է անհիմն բուռն հակազդում: Տրամաբանությունն այստեղ չի օգնում: Նա հասկանում է, որ սարդից վտանգ չկա, բայց ամեն դեպքում սարդին դիպչելը նրա ուժերից վեր է:
Ալերգիան առաջանում է այն ժամանակ, երբ իմունային համակարգը սկսում է հակազդել նույն այս ձևով ասենք կենդանիների բրդին, տան փոշուն կամ ծաղիկների ծաղկելուն: Այստեղ ոչ մի վտանգավոր բան չկա, ուղղակի իմունային համակարգը սխալվում է: Ալերգիայի տիպիկ նշաններ են՝ աչքերի արցունքոտվելը, փռշտալը, շնչարգելությունը և մաշկի վրա դուրս տալը: Ֆոբիայի նման, ալերգիան էլ սովորաբար սկսում է մանկությունում ալերգենի հետ մարդու անհաջող շփումից, որից հետո այս հակազդումը կրնկակոխ հետևում է մարդուն իր ողջ կյանքի ընթացքում:
Ասթման՝ ալերգիայի ամենավտանգավոր ձևերից մեկն է: Այս դեպքում օրգանիզմը հակազդում է բրոնխիոլների նեղացումով, որն էլ բերում է շնչառության դժվարացման: Պատճառը կարող է լինել շատ աննշան, բայց հակազդումը շատ լուրջ: Ասթման այնքան էլ լավ ուսումնասիրված չէ: Այն առաջանում է ամենատարբեր ալերգենների պատճառով և հուզական վիճակը նույնպես այստեղ վերջին դերը չի կատարում: Ասթմայի նոպաների հաճախականությունը և ինտենսիվությունը կարող է փոխվել և նույնիսկ որոշ մարդկանց բախտ է վիճակվում հրաժեշտ տալ նրան մանուկ հասակում:
Դանիացի Ջորգեն և Հենն Լունդերը, մեկ տարվա ընթացքում հետազոտություններ արեցին ասթմայի հոգեբանական ասպեկտների և Նեյրո–Լինգվիստիկ Ծրագրավորման միջոցով թերապիայի ազդեցության էֆեկտիվությունը պարզաբանելու նպատակով:[5] Հետազոտությանը մասնակցում էր հիվանդների երկու խումբ: Երեսուն հոգի անցնում էր թերապեվտիկ կուրս հիմնված հոգեբանության Նեյրո–Լինգվիստիկ Ծրագրավորման մեթոդների վրա, իսկ տասնվեց հոգի գտնվում էին ուղղակի հսկողության տակ: Երկու խմբերի մասնակիցներին էլ սովորեցված էր հետևել իրենց թոքերի աշխատանքին և ճիշտ ընդունել դեղերը: Նրանց օգնել էին գտնելու իրենց վիճակը վերահսկելու զգացողությունը և գիտակցել սահմանափակող համոզմունքն ու նրա ազդեցությունն առողջության վրա:
Հետազոտությունների սկզբում բոլոր հիվանդները համոզված էին թերապիայի օգտավետության մեջ: Մի մասը բոլորովին ժխտում էր այդ միտքը, մյուսներին ավելի հետաքրքրում էր բժշկական միջամտությունը: Երկու խմբի հիվանդներն էլ սկսեցին ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես են նրանք ընկալում և հակազդում շրջակա միջավայրով պայմանավորված սթրեսներին: Նրանք սկսեցին օգտագործել բոլոր նախանշանները, որպես ազդանշաններ այն մասին, որ իրենց օրգանիզմը գտնվում է սթրեսի ազդեցության տակ և դա ուժեղացրեց նրանց ինքնահսկման զգացողությունը:
Մեկ տարի անց երկու խմբերի հիվանդներն էլ ունեին թոքերի ավելի կայուն աշխատանք, սակայն առաջին, թերապիա անցած խմբում, նկատվում էր զգալի լավացում: Մեծահասակ ասթմատիկների մոտ թոքերի ծավալը միտում ունի փոքրանալու տարեկան մինչև 50 միլիլիտր: Հենց այսպես էր երկրորդ, միայն հսկվող խմբում, իսկ առաջին խմբում թոքերի ծավալը տարվա մեջ մեծացել էր միջին հաշվով 200 միլիլիտրով, իսկ հիվանդանոց դիմելու և ասթմատիկ լուրջ նոպաների հաճախականությունը զգալիորեն նվազել էր:
Ալերգիաները հաճախ միանում են այսպես կոչված «խարիսխներով»:[6] Մի հետազոտվող խմբում բժիշկը ընդգրկել էր երեխաների մի խումբ, որոնց մոտ ասթմատիկ նոպաների ալերգենը իրենց տան փոշին էր: Հետազոտողները ամեն երեխայի տնից փոշի բերեցին և շաղ տվեցին հիվանդանոցային պալատներում: Հիվանդ երեխաներից 20–ից 19–ը ոչ մի հակազդում ցույց չտվեց:
Մյուս կողմից ալերգենի ֆիզիկական առկայությունը պարտադիր չէ՝ կարելի է նույն ալերգիկ հակազդումը ստանալ ուղղակի նրա մասին մտածելով, կամ պատկերացնելով: Դրանից ելնելով հույս է առաջանում, որ եթե մենք կարող ենք ազդել իմունային համակարգի վրա այս ձևով, ապա պետք է գոյություն ունենա նաև ինչ–որ ձև, որով ազդենք այդ համակարգի վրա այնպես, որ ալերգիան բուժվի և հիվանդը կազդուրվի: Այդ ձևերը հոգեբանական ներշնչման ձևերն են: Նեյրո–Լինգվիստիկ Ծրագրավորումը տալիս է այս խնդրի լուծման մի քանի տարբերակներ: Դրանցից մեկը և ամենահաջողը մշակվել է Ռոբերտ Դիլտսի, Թիմ Հալլբոմի և Սյուզի Սմիթի կողմից:[7] Այս մեթոդն աշխատում է ավելի լավ այն դեպքում, երբ հակազդումը լինում է կոնկրետ որոշվող ալերգենի նկատմամբ:
Ալերգիայի բուժման այս մեթոդը, մշակված Նեյրո–Լինգվիստիկ Ծրագրավորման կանոններով, քանդում է այն «խարիսխները», որոնք ազդում են իմունային համակարգի վրա, կտրելով կապը «գրգռիչի» (ալերգեն) և «հակազդման» (ալերգիկ հակազդում) միջև:
Վերջում ուզում ենք զգուշացնել, որ այս մեթոդները երբեք չեն փոխարինում բժշկական բուժումներին, այլ աշխատում են  նրանց հետ միասին համագործակցության սկզբունքով: 
Չնայած այս մեթոդների բարձր արդյունավետությանը, նրանք լրիվ ուսումնասիրված չեն, և մենք հուսով ենք, որ որոշակի ժամանակահատված անց, այս մեթոդները նույնպես պետականորեն կընդունվեն որպես ալերգիայի բուժման էֆեկտիվ մեթոդներ: 

ԳՐԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆ

1.	Pert C., Ruff M.,Weber R., Herkenham M. “Neuropeptides and their receptors: a Psychosomatic network” Journal of Immunology, 135 (2) (1985).
2.	Blalok E., Harbour-McMenamin D., Smith E. “Peptide hormones shaped by the neuroendocrine and immunologic systems” Journal of Immunology, 135 (2) (1985), 858, 861.
3.	Smith E., Blalock E. Journal af the Proceedings: National Academy of Science, 78 (1981), 7530.
4.	Hall H., et al Voluntary modulation of neutrophil odhes: veness using a cyberphysidogic strategy – International Journal of Neu roscience, 63 (1992), 287-297.
5.	Lund J. and H. “Asthma management”, a qualitative research study presented at the Congress of the European Respiratory Saciety, October 1994.
6.	Р.Бендлер, Дж. Гриндер “Структура магии”.
7.	Dilts R., Hallbom T., Smith S., Beliefs: Pathways to health and wellbeing – Metanor-Phous Press, 1990