Օնիխոֆագիա (հին հունարենից. ὄνυξ «եղունգ» + φαγεῖν «ուտել, կուլ տալ»)՝ հոգեկան խանգարում, որը արտահայտվում է մատների եղունգները մշտապես կրծելու սովորության տեսքով։ Օնիխոֆագիան համարվում է մշտական գործողություն, որն արտահայտվում է եղունգները և դրանց մոտ գտնվող մաքուր հյուսվածքները կծելու սովորությունը։ Հիմնական ախտանիշն այն է, որ առկա է հակում եղունգի թաղանթը, մատների շուրջ գտնվող հատվածը՝ կուտիկուլը կծելու ցանկությունով։ Եղունգները թույլ, փխրուն, դեֆորմացված են, իսկ դրանց շուրջը գոյություն ունեն վնասվածքներ, բորբոքումներ, հաճախ հանդիպում են բակտերիալ կամ բորբոքումային վարակներ։
Այս վարքագիծը ուղեկցվում է անվստահությամբ, անհանգստությամբ, էմոցիոնալ կաշկանդվածությամբ, ցածր ինքնագնահատականով։ Օնիխոֆագիան ախտորոշվում է երեխայի ձեռքերի դիտարկման, նրա և ծնողների հետ զրույցի հիման վրա։ Հիվանդության բուժումը ենթադրում է եղունգների հատուկ խնամք, հոգեթերապիայի սեանսներ՝ խանգարման պատճառները վերացման համար։ Բուժումն իրականացվում է հոգեբանի կամ հոգեթերապևտի կողմից։
ՊԱՏՃԱՌՆԵՐ
Այս խանգարումը հաճախ հանդիպում է երեխաների մոտ, իսկ ավելի հազվադեպ՝ մեծահասակների շրջանում։ Այն կարող է լինել վնասակար սովորության հետևանք կամ տարբեր հոգեկան հիվանդությունների ախտանիշ։ Եղունգների մշտական կրծելը կարող է հանգեցնել եղունգի թաղանթի դեֆորմացիայի և շրջակա հյուսվածքների բորբոքային գործընթացների առաջացման։ Եթե խնդիրը լուծվի, ապա որոշ ժամանակ անց (մինչև երկու շաբաթ) եղունգները վերականգնվում են իրենց նախկին տեսքին։ Այս վարքային խանգարումը կարող է կապված լինել բարձր անհանգստության հետ։ Օնիխոֆագիայի մշտական զարգացումը առաջանում է որոշակի հոգեկան հատկանիշների հիման վրա և սկսվում է սթրեսային գործոնների ազդեցությամբ։ Այս նևրոտիկ վարքագծի պատճառներից են.
- Անհանգստություն - Եղունգները կրծելը երեխաներին, ովքեր ունեն բարձր անհանգստություն, ինքնավստահության և ցածր ինքնագնահատական, թույլ է տալիս ժամանակավորապես թուլացնել լարվածությունը։
- Մեղքի զգացում - Այս արարքը բնորոշ է ինքնավնասման ձևի, որտեղ երեխայի մեջ ձևավորվում է մեղքի զգացում՝ վնաս հասցնելու միջոցով։
- Դաստիրակության առանձնահատկություններ - Օնիխոֆագիայի զարգացմանը նպաստում են հաճախակի քննադատությունները, նկատողությունները, չափազանց բարձր պահանջները մեծահասակների կողմից, բացասական գնահատականները վարքագծի և արտաքին տեսքի վերաբերյալ։
- Ընտանիքում բացասական մթնոլորտ - Ընտանիքում հաճախակի վեճերը, տնային բռնությունը, ծնողների բաժանումը կամ մեկի մահը կարող են առաջացնել այս հիվանդությունը։
- Սոցիալական փոխհարաբերություներում առկա խնդիրներ։ - Վատ հարաբերությունները դասընկերների, ուսուցիչների հետ, ճանաչում և հաստատում ստանալու ձգտումը բարձրացնում են անհանգստության մակարդակը և ստեղծում են ախտորոշման համար նոր հնարավորություններ։
- Չափից դուրս ծանրաբեռնվածություն - Ուժեղ և երկարատև ֆիզիկական, էմոցիոնալ կամ մտավոր լարվածությունը կարող է արտահայտվել եղունգների կրծելու միջոցով։
- Սովորությունների պատճենում - Ընտանիքներում, որտեղ ծնողներից մեկը սովորություն ունի եղունգները կրծել, ապա այդ երեխաներն ավելի հաճախ են տառապում օնիխոֆագիայով։ Թերևս ժառանգական գործոնի առկայությունը չի հաստատվել, սակայն հնարավոր է, որ փորձը փոխանցվում է մեծահասակից երեխային։
ՊԱԹՈԳԵՆԵԶ
Օնիխոֆագիայի հիմքում ընկած է բացասական էմոցիաներ՝ գրգռվածություն, բարկություն, զայրույթ՝ արտահայտելու անկարողությունը կամ դրա համար հնարավորություն չունենալը։ Այսպիսի էմոցիաների ցուցադրումը դատապարտվում է մեծահասակների կողմից, ուստի երեխան փոխում է դրանց ուղղվածությունը, ձևավորվում է ագրեսիա, որը ուղղված է ինքն իրեն։ Եղունգների կրծելու գործընթացը, որպես ինքնավնասման ձև, թուլացնում է լարվածությունը, թաքցնում է շրջապատի նկատմամբ բացասական էմոցիաները և ուղեկցվում է ֆիզիկական ցավով, որը գնահատվում է որպես ինքնապատիժ։ Էմոցիաներից ուշադրությունը մարմնական զգացողություններին տեղափոխելը օգնում է երեխային հաղթահարել սթրեսային իրավիճակը և թուլացնել դրանց ազդեցությունը։ Օնիխոֆագիան, որը ձևավորվել է որպես մեծահասակից գործողությունների պատճենում առանց համապատասխան հոգեբանական հիմքի՝ զսպված ագրեսիայի, անհանգստության կամ խուճապի, չի ամրապնդվում երեխայի վարքագծում։
ԱԽՏԱՆՇԱՆՆԵՐ
Հիմնական արտաքին նշանը՝ կարճ, դեֆորմացված եղունգների թաղանթներ ձեռքի մատների վրա։ Հեռացած եղունգներ չկան, ծայրային մասն անսարք է, շերտավորված։ Մերձակա հյուսվածքները վնասված են՝ եղունգների կողքի հատվածներում և թաղանթի տարածքում ալիքներ են նկատվում, կուտիկուլան բորբոքված է, արյունահոսում է, ծածկված է վերքերով։ Օնիխոֆագիայի երկարատև ընթացքը հանգեցնում է եղունգների պլաստինների հաստացման՝ պլատոնիխիայի։ Մշտական վնասվածքներն ունեն բարձր վարակման ռիսկ, ինչն արտահայտվում է ուժեղ ցավով և քորով։ Սնկային վարակի դեպքում եղունգների գույնը փոխվում է։
Օնիխոֆագիայով երեխաների վարքագիծը բնորոշվում է անվստահությամբ, գործողություններում կաշկանդվածությամբ, շրջապատի գնահատականին մեծ կարևորում տալու հակվածությամբ։ Մեծահասակների պահանջներին և սպասելիքներին համապատասխանելու ձգտումն արտահայտվում է եղունգների մշտական կրծելով, եղունգների պլաստինների ու մաքուր հյուսվածքների մասնիկների կուլ տալով։ Երեխաների էմոցիոնալ դաշտը բնութագրվում է բարձր լարվածությամբ, անհանգստությամբ և կասկածամտությամբ։ Հաճախ հայտնաբերվում են երկրորդային դեպրեսիվ խանգարումներ, քնի, ճաշակելու սննման խնդիրներ։
ԲԱՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Եթե օնիխոֆագիայի բուժումը կատարվում է սխալ կամ ուշ, այն բարդանում է նևրոտիկ խանգարումներով՝ ուժեղանում են օբսեսիվ-կոմպուլսիվ ծանգարումը, եղունգների կրծելուն ավելանում են այլ ծեսեր (ձեռքերի անընդհատ լվացում, մազերի քաշում), առանձնահատուկ են դառնում անհանգստացող-կասկածամիտ բնութագրիչները, զարգանում է դեպրեսիա, խանգարվում է սոցիալական ադապտացիան։ Եղունգների կրծելը կարող է առաջացնել բակտերիալ վարակների և որդային ներխուժումների։ Օնիխոֆագիայի երկարատև ընթացքը հանգեցնում է եղունգների թաղանթների մշտական դեֆորմացիային, գույնի փոփոխության և աճի դադարեցման։ Վնասվում են երեխայի առջևի ատամները, ատամնաշարը սկսում է արյունահոսել, բորբոքվում են, իսկ խոռոչը դառնում է դեֆորմացված։ Եթե շրջապատում հանդիպում է անձի, ով մշտապես կրծում է եղունգները, այն ընկալվում է որպես տարօրինակ վարքագիծ։ Սակայն դա դեռ ամենամեծ խնդիրն չէ, ինչպես նաև այն, որ հիվանդի ձեռքերը տեսք ունեն անառողջ տեսք։ Օնիխոֆագիայի հիմնական հետևանքը այն է, որ բուժման բացակայության դեպքում կարող են զարգանալ լուրջ բարդություններ՝
- Սոցիալական դեզադապտացիա,
- Անհանգստություն և կասկածամտության հատկանիշների ամրապնդում, ինչի արդյունքում մարդը դառնում է ավելի նյարդային և շուտ բռնկվող,
- Օբսեսիվ-կոմպուլսիվ երևույթների առաջացում, օրինակ՝ մազերի քաշում:
Մշտական եղունգների կրծելը բարձրացնում է հետևյալ խնդիրների առաջացման հավանականությունը.
- Որդային ներխուժման զարգացում (քանի որ եղունգների տակ առկա են բազմաթիվ բակտերիաներ և մանրէներ),
- Առջևի ատամները վնասվում են և դառնում դեֆորմացված և տգեղ։
- Եղունգի թաղանթը դեֆորմացվում է, ինչը հետագայում անհնար է վերականգնել։
ԴԻԱԳՆՈՍՏԻԿԱ
Օնիխոֆագիան զարգանում է նևրոզների, նևրոզանման խանգարումների շրջանակներում և որպես այդպիսին առանձին ախտորոշում չի առանձնացվում։ Դիագնոստիկայի ընթացքում ներգրավված են տարբեր մասնագիտացումների բժիշկներ՝ մանկաբույժ, դերմատոլոգ, հոգեբույժ, հոգեբան։ Երեխայի հետազոտությունը ներառում է մի շարք ընթացակարգեր՝
- Ստուգում - Ֆիզիկական մեթոդը կիրառում է մանկաբույժը, դերմատոլոգը։ Մասնագետը նշում է վնասվածքների տեղը, բնույթը և խորությունը, գնահատում է բակտերիալ կամ սնկային վարակների առկայության հավանականությունը։
- Հարցում - Բժիշկները պարզում են եղունգները կրծելու փաստը, դրա տևողությունը և հաճախականությունը։ Հստակեցնում են ստամոքսաաղիքային համակարգի, ատամների և ատամնաշարժի վիճակի մասին բողոքների առկայություն/բացակայություն։
- Լաբորատոր հետազոտություններ - Բորբոքային գործընթացի նշանների առկայության դեպքում անցկացնում են լաբորատոր թեստեր (մաշկի թեստեր, էքսուդատի անալիզ), որոնք հաստատում են վարակների առկայությունը։
- Կլինիկական զրույց, դիտարկում - Հոգեբանը, հոգեբույժը հետազոտում են երեխային՝ օնիխոֆագիայի պատճառների հայտնաբերման նպատակով։ Պարզում են ախտանիշների մեկնարկի ժամանակը, դրանց կապը սթրեսային իրավիճակների և հոգեբանական վնասող իրադարձությունների հետ։ Գնահատում են երեխաների և ծնողների հարաբերությունների առանձնահատկությունները, վարքային և էմոցիոնալ արձագանքները։
- Հոգեբանական դիագնոստիկա - Հոգեբանը անցկացնում է թեստեր, որոնք ուղղված են էմոցիոնալ և անձնական ոլորտի առանձնահատկությունների, նևրոտիզացման մակարդակի բացահայտմանը։ Արդյունքների հիման վրա որոշվում են ամենաշատ դիսհարմոնիկ հատկությունները, որոնք պահանջում են շտկում (անհանգստություն, ցածր ինքնագնահատական և այլն)։
ՊՐՈՖԻԼԱԿՏԻԿԱ
Օնիխոֆագիայի կանխարգելումը ճիշտ բուժման դեպքում բարենպաստ է։ Եղունգների և մաշկի վերին շերտի վերականգնման համար պահանջվում է 2-6 շաբաթ, իսկ հոգեբանական հիմքի վերացման համար՝ 3-6 ամիս։ Ներկայումս հոգեթերապևտի առաջարկությունները պահպանելու դեպքում հնարավոր է խուսափել հետագա բարդացումներից։ Օնիխոֆագիայի կանխարգելման հիմնական պայմանը երեխայի ցանկացած էմոցիոնալ վիճակի ընդունումն է։ Զայրույթը, բարկությունը, ագրեսիան պետք է ապրվեն, քննարկվեն առանց ճնշման և քննադատության։ Բաց, անկեղծ լինելը նվազեցնում է նևրոտիկ խանգարումների և օնիխոֆագիային զարգացման ռիսկը։ Օնիխոֆագիայի կանխարգելման համար խորհուրդ է տրվում կատարել այնպիսի ընթացակարգեր, որոնք մեղմում են էմոցիոնալ լարվածությունը։ Եթե եղունգների կրծման հազվադեպ դեպքեր են նկատվում, ապա երեխային չարժե վրդովեցնել կամ ուշադրություն դարձնել այդ արարքին։
ԲՈՒԺՈՒՄ
Կոգնիտիվ-վարքային թերապիա (ԿՎԹ) - ԿՎԹ-ն հիմնական բուժման մեթոդն է։ Այն օգնում է հիվանդներին հասկանալ օնիխոֆագիայի առաջացման տրիգերները և մշակել ռազմավարություններ այս վարքագծի փոխարինման համար ավելի ադապտիվ վարքագծերով։
Վարքային մոդիֆիկացման մեթոդներ - Օգտագործվում են տեխնիկաներ, ինչպիսիք են «հակառակ սովորությունը», որտեղ հիվանդը սովորում է այլընտրանքային գործողություններ (օրինակ՝ ձեռքը ամուր սեղմել)՝ եղունգները կրծելու ցանկության դիմաց։
Պրոֆիլակտիկ միջոցներ՝
- Թափանցիկ լաքի կրում, որը ունի կծու համ՝ նվազեցնելով եղունգները կրծելու հավանականությունը։
- Բնական եղունգների հասանելիությունը դժվարացնող արհեստական եղունգների օգտագործում։
