Իմաստունի մոտ եկան իրար հետ վիճած աշակերտները և խնդրեցին նրան դատել Լուսնի և Արևի մասին իրենց վեճը։
Առաջինն ասաց՝
- Ես պնդում եմ, որ Արևը – դա լույսի աստվածն է, իսկ Լուսինը – մթության աստվածուհին,
Մի անգամ երկու հրեշտակ տեսան թե ինչպես մի մարդ կորցնելով ոսկե ժամացույցը, ծունկի իջավ, սկսեց հեկեկալ և դեպի երկինք աղաչանքներ հղել, որ օգնեն իրեն գտնել դա։
- Դու նրա պահապան-հրեշտակն ես, ինչու՞ չես օգնում նրան, - ասաց հրեշտակներից մեկը մյուսին։ - Ախր այդ ոսկե ժամացույցն այ այնտեղ է, տան անկյունից այն կողմ է ընկած։
Հին ժամանակներում ապրում էր մի իմաստուն – հարուստ, շռայլ և անշահախնդիր։ Առանց հաշվելու նա փող էր ծախսում բարի գործերի վրա և շուտով նա այնքան աղքատ դարձավ, որ հաց գնելու գումար չուներ։ Շրջապատում բոլորը նրան շարունակում էին հարուստ համարել և ոչ ոք չէր կռահում նրան օգնել։ Մի անգամ նրա մոտ մարդիկ եկան և խնդրեցին որ նա բերքի ծես կատարի։
- Լավ, - ասաց իմաստունը։ - Ծեսի համար ինձ անհրաժեշտ կլինի ցորեն, պանիր, գինի և 10 ոսկեդրամ։
Մի անգամ Եղինջն ասաց Վարդի Թփին՝
- Ամեն գարուն իմ երիտասարդ շիվերից այգեպանը հոյակապ ապուր է պատրաստում։ Սակայն չգիտես թե ինչու ոչ թե ինձ, այլ քեզ է նա հատկացրել լավագույն վայրը, խնամում է քեզ ու ջրում իսկ ինձանից խլում է ցանկապատի մոտ եղած հողի վերջին կտորները։ Որտեղի՞ց այսքան անարդարություն։
Տերը աշխատող վարձեց, որպեսզի վերջինս օգնի իրեն տնտեսության մեջ։ Ամբողջ ուժերով ջանում էր նոր աշխատողը իր տիրոջը դուր գալ։
Մի անգամ մի կով գլուխը թափ տվեց և պոզահարեց տիրոջը։ Տեսավ դա աշխատողը, ճիպոտն առավ ու քշեց կովին ինչ-որ տեղ։ Դուր եկավ երեկոյան տերը հաշվելու – մի կով չկա։
Մի անգամ ճանապարհին հանդիպեցին երկու մարդ։
- Ես ուրբ եմ, - հայտարարեց նրանցից մեկը։ - Երեկ իմ եկեղեցու քահանաները ինձ սուրբ են հայտարարել։ Ինչու՞ դու իմ առջև ծունկի չես իջնում։
- Իսկ ես՝ քահանա եմ, - ասաց մյուսը։
Հանդիպես մի անգամ աղքատը հարուստ մարդու և ճանաչեց նրա մեջ իր նախկին համադասարանցուն։
- Բախտդ բերել է, - ասաց նրան աղքատը։ - Ամեն ինչ ունես, իսկ ես սոված եմ ու բաց երկնքի տակ եմ գիշերում։ Իսկ մեր ուսուցիչը ինձ շատ ավելի շատ էր սիրում քան քեզ։ Նա քեզ անհավանական բարդ առաջադրանքներ էր տալիս իսկ ինձ ազատում էր բոլոր պարպամունքներից։
Անմիջապես ծնվելուց հետո, տղայի Կնքահայրն իրեն իրական ինքնաթիռ նվիրեց։ Երբ տղան մի փոքր մեծացավ, նա բարձրացավ օդաչուի խցիկը, սկսեց տարբեր լծակներ շարժել, բայց հայրը խփեց նրա ձեռքերին՝
- Այստեղ ոչ մի բանի ձեռք մի տուր, դեռ փոքր ես, հանկարծ ինչ-որ բան կփչացնես, - և արգելեց որդուն մոտենալ ինքնաթիռին
Միայն հեռվից էր նայում որդին իր ինքնաթիռին, որը միայնակ կանգնած էր հանգարի մեջ։ Նախանձով էր նա նայում թե ինչպես են երկնքում սավառնում իր հասակակիցները և հորից թաքուն օինքնաթիռների մասին գրքեր էր կարդում։
- Ինձ նայիր, - հպարտությամբ ֆշշացրեց առաջինը, - ինձանից գեղեցիկ ու կատարյալ չկա ողջ աշխարհում։ Իսկ դու իրավունք չունես ապրել Երկրի վրա՝ մռութդ սուր, ոչ աչք ունես, ոչ բերան, ոչ ատամ։
Նա բաց արեց երախն ու արդեն ուզում էր խայթել ատելի մրցակցին, բայց ժամանաին հասկացավ, որ դա իր սեփական պոչն է։
Մի անգամ, լուսաբացից առաջ, Բվեճը եկավ Իմաստունի մոտ ու ասաց՝
- Բոլոր գազաններն ու թռչունները քեզ համարում են աշխարհում ամենաիմաստունը և միայն դու ես կարող ինձ օգնել։ Ահա արդեն հարյուր տարի է, որ ես չեմ կարողանում գտնել գլխավոր հարցի պատասխանը՝ ինչու՞ ես, ով ատում է մթությունը, միշտ ջանում եմ խուսափել դրանից, սակայն միշտ ապրում եմ միայն իրիկնալույսի և կիսամթի մեջ։
- Դու միշտ խոսում ես Աստծո արդարության մասին, բայց բացատրի ինձ խնդրում եմ այ սա՝ երեք տարի առաջ ես վաճառեցի իմ ողջ ունեցվածքը իսկ ստացած գումարով գնեցի աշխարհի ամենամեծ մոմն ու վառեցի այն Աստծո համար բարձր սարի գագաթին։ Արդեն չորորդ տարին է անցել, իսկ այդ հերոսական արարքի դիմաց Աստված ինձ ոչ գումար է ուղարկել ոչ էլ այլ որևէ բան։ Որտե՞ղ է նրա արդարությունը։
- Ես քեզ մի առակ կպատմեմ, - պատասխանեց իմաստունը։
Մի ոչ մեծ կղզու վրա, ձկնորսական ավանից ոչ հեռու, ապրում էր ծերունին իր պառավի հետ։ Եվ նրանք մի նավակ պատրաստեցին, որին հավասար չկար ողջ ափամերձ շրջանում։ Եվ հյուր էին գալիս նրանց ձկնորսներն ու բոլորը հարցնում էին՝
- Ե՞րբ եք այս գանձը ջուրն իջեցնելու։
Առվի քարքարոտ ափից դուրս էր ցցվել լեռնային Բյուրեղապակու մի գեղեցիկ բյուրեղ։ Կլոր տարին լսում էր Բյուրեղապակին իր հացեին ուղղված բացականչությունները։ Երբ եկավ ձմեռը և սառնամանիքով կռած սարցաբեկորները սկսեցին պայքարել միմյանց հետ, նա լսեց, թե ինչպես հերթական Սարցաբեկորը դիմեց իրեն՝
- Իմ քույր, Սարցաբեկոր, դու տեսա՞ր ես նրան հաղթեցի։
Կար չկար մի բաժնետոմս կար, բոլորի նման ուրախանում էր ու կյանքով զվարճանում իր նման բաժնետոմսերի շրջանում։ Սակայն անսպասելիորեն նրա գինը սկսեց աճել և ամեն նոր գնի թռիչքի հետ նա ավելի ու ավելի էր հպարտանում ինքն իրենով, վերևից նայելով իրենից բավականին հետ մնացած մնացած իր ընկերուհիներին։ Հպարտությունը համակել էր նրան, նա սկսեց սովորեցնել մյուսներին, դադարեց հաշվի նստել շրջապատի կարծիքների հետ։ Հետզհետե, հպարտության և ինքնահավանության հետ նրա մոտ եկան թախիծն ու միայնությունը։
Ապրում էր ծերունին կապուտակ ծովի ափին։ Ծով էր գնում, ձուկ որսում իսկ երեկոները իր պառավի հետ նրանք զմայլվում էին ծովի մայրամուտներով։
Եվ միանգամ ծովը նետեց նա ցանցը և դժվարությամբ հանեց մի կույտ ոսկե ձկներ։
- Բաց թող նաս, ծերունի, - ողբացին ոսկե ձկնիկները։
- Ես ամեն ինչ կարող եմ, - ասաց որդին հորը, երբ սովորեց գրել առաջին տառը։
Հայրը ժպտաց և նրան այբբենարան նվիրեց։
- Ես գիտեմ աշխարհը, - հայտարարեց որդին, ազատ զբոսնելով տան բաց դռների միջով։
Հայրը ժպտաց և նրան այգի տարավ։
Հրամայեց մի արքա պալատի հատակին կավիճով մի բարդ լաբիրինթոս նկարել։ Հավաքեց նա իր պալատականներին և ասաց՝
- Ով բոլորից արագ կանցնի այդ լաբիրինթոսը, նրան էլ ես նախարար կդարձնեմ։
Մի պալատական դուրս թռավ ամբոխից և արագ վազեց նկարված պատերի վրայով,
Մի արքա ուներ մի ժառանգ-որդի, որից անառակը չկար ողջ պետության մեջ։ Սարսափով էին սպասում հպատակները, թե երբ կգա ժամանակը և վերջինս կբազմի գահին։ Սակայն ի զարմանս մերձավորների, հենց ժառանգը իշխանության եկավ, նա իր առաջին հրամանով արգելեց շատ բաներ, ինչ ինքն անում էր։
- Բայց ինչու՞, տիրակալ, - հարցրեց նրան նախարարը, խոնարհվելով վերցնելով ստորագրած թղթագլանը։
Ուշ աշնանը հանդիպեցին երկու սունկ հավաքող։
- Այս տարի քո բախտը բերեց, - ասաց մեկը։ - Տեսնում եմ հարստացել ես՝ տուն ու տեղ ես դրել, դստերդ ես ամուսնացրել։ Իսկ իմ բախտը չի բերում՝ ինչքան անտառ եմ գնացել – դատարկ կողովով եմ վերադարձել։
- Այո, այս տարի սունկը պտղաբեր չէր, - պատասխանեց մյուսը։
Եկան մի անգամ տիրակալի մոտ նրա երեք մերձավորներ և սկսեցին խնդրել նրան արգելել գինի պետության մեջ, քանի որ հարբեցողության պատճառով նրանց կյանքը քայքայվել էր։
- Ինչու՞ ես դու խմում, - հարցրեց տիրակալը նրանցից յուրաքանչյուրից։
Առաջինն ասաց՝