Պամում են, որ մի անգամ, Խոսրով Նուշինրավան արքան հարցրեց իր մերձավոր Բաբակ Արիզին՝
- Ո՞վ է ռազմասեր մարդկանցից ավելի հայտնի։
- Նրանք, ով նետ ու աղեղով են տիրապետում, - պատասխանեց Արիզը։
Նուշինրավան զարմացավ այդ պատասխանից և հարցրեց Արիզին, ինչպիսի՞, իր կարծիքով, դրանք պետք է լավագույն մարտիկները լինեն։ Բաբակ Արիզն ասաց՝
Մի անգամ Նուշինրավա արքան, ում նաև անվանում էին Խոսրով Անուշիրվան (անմահ հոգի ունեցող), կանչեց սափրիչին իր պալատի այգի, որ վերջինս իր գլուխը սափրի։ Մինչ սափրիչը սրում էր ածելին, արքան մտածում էր Բյուզանդիայի հետ սպասվող անխուսափելի պատերազմի մասին։ Եվ այդ մտորումների ժամանակ արքան հանկարծ լսեց սափրիչի ձայնը, ով արդեն կռացել էր իր վրա և իր ձախ ձեռքը դրել էր նրա գլխին՝
Պատմում են, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, դեռ պատանեկությունում, մինչև այն, որ ողջ աշխարհը պտտվեց, հաճախ ամենատարբեր երազներ էր տեսնում, որոնք հուշում էին, որ նա տիրելու է այս աշխարհին։ Այդպիսի երազներից մեկում, աշխարհը նրան հայտնվել էր մատանու կերպարով և նա հագել էր այդ մատանին իր մատին։ Սակայն այդ մատանին քար չուներ։
Այդ երազով զարմացած Ալեքսանդրը խնդրել է իր ուսուցչին՝ Արիստոտելին մեկնաբանել այն։
Պատմության մեջ գրված է, որ Հերաթում կար մի հզոր արքա, ով տիրապետում էր շատ գանձերի ու հարստության և անհամար զորքի։ Ողջ Հորասանը գտնվում էր նրա տիրապետության տակ։ Նա Ջամշիդի ցեղից էր և նրա անունն էր Շամիրան։ Շամիրանի ամրոցը՝ Հերաթում, որը պահպանվել է առ այսօր, կառուցվել է նրա կողմից։ Նա շատ խիզախ, արի ու ուժեղ որդի ուներ Բադամ անունով։ Այն ժամանակ չկար նրա նման և ոչ մի հրաձիգ։
Պատմում են, որ ապագա սուլթան Մահմուդը, դեռ արքայազն ժամանակ, մի անգամ վերադառնում էր որսից։ Քաղաքի դարպասների մոտ նա հանկարծ մի տղա տեսավ, մոտ տասներկու տարեկան, աղքատի հագուստով։ Սակայն նույնիսկ կեղտոտ ցնցոտիները չկարողացան թաքցնել նրա ուշադիր հայացքից վերջինիս սլացիկ կառուցվածքը։ Մահմուդին ավելի շատ զարմացրեց նրա դեմքի կատարյալ գեցեցկությունը և նա պահանջեց, որ այդ տղային բերեն իր մոտ՝ պալատ։
Գեղեցիկ դեմքը - մեծ երջանկություն է այն մարդու համար, ում այն ուղարկված է և այն մարդու համար, ում երջանկություն է վիճակվել դրանով հմայվել։ Դեմքով գեղեցիկի մտահայեցությունը բարձրացնում է մարդկանց տրամադրությունը և ուրախացնում է նրանց այնպես, ինչպես երկնային լուսատուների երջանիկ համակցությունը։
Գեղեցիկ դեմքը ինքն իրենով բուրում է, իսկ նրա տիրակալը ոչ մի անուշահոտության կարիք չունի։
Մի մարդ մի երիտասարդ ավանակ գնեց և անմիջապես սկսեց սովորեցնել նրան կյանքի դժվարությունները։ Նա ծանր բեռներ սկսեց բեռնել ավանակի վրա, օրերով ստիպեց աշխատել, իսկ կերակուր տալիս էր ոչ շատ քան անհրաժեշտ էր, որ վերջինս սովից չմեռնի։ Այսպես փոքրիկ ավանակը շուտով վերածվեց ամենաիսկական էշի։ Երբ տերը գալիս էր նա ծունկի էր իջնում, ցածր խոնարհում էր գլուխը և ուրախությամբ թույլ էր տալիս որ կամայական ծանրություն բեռնեն, նույնիսկ երբ հազիվ էր ոտքի վրա կանգնում։
Երիտասարդը ձեռքին ժամացույց էր կրում, որը չեր աշխատում և նրան հաճախ հարցնում էին թե ինչին է պետք այդ ժամացույցը։ Նա դրան պատասխանում էր՝
Հոգին նկատեց, որ Բանականությունը շփոթության մեջ է ու որոշեց նրան հարցնել թե ինչն է դրա պատճառը։
- Ես այսօր հասկացա իմ մեծագույն իմաստությունն ու իմ մեծագույն հիմարությունը։
- Եվ ինչու՞մ են դրանք, - հարցրեց Հոգին։
Մի անգամ հարցրեցին մի իմաստուն ծերունու՝
- Ինչու՞մ է կյանքի իմաստը։
Ծերունին շուրջը նայեց, վերցրեց մոտակայքում ընկած մի փայտ, հենվեց նրա վրա և ասաց՝
Գյուղական ճանապարհի վրա հանդիպեցին մի անգամ երկու ծանոթներ և նրանցից մեկը պարծեցավ՝
- նայիր ինձ Բնությունն ինչ նվեր է արել։ Ինչ հրաշք է, - և ցույց տվեց ձեռքի ափի մեջ առկայծող, հազվադեպ գեղեցկության, թափանցիկ ինչպես քարացած արցունքը մի քար։
- Ոչ բոլորը կարող են այսպիսի բան գտնել –
Մեկն անընդհատ իր բարակ շրթունքներն էր լիզում, նրա վրա սառած դեղնագույն փառով, կրքոտ ինչ-որ բան ապացուցելով երկրորդին, սակայն վերջինս միայն արհամարանքով խոժոռվում էն և խռպոտ քմծիծաղ տալիս՝ «Քո խոսքերն խելահեղ են», - և իր հերթին սկսում էր զարգացնել սեփական գաղափարները։ Սակայն շուտով առաջինը անհամբերությամբ ընդհատեց երկրորդին և ամեն բան սկսեց նորից։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ապացուցում էր իր իրավացիությունը, ջանում էր ցուցադրել իր ուժը, ձգտում էր մյուսին իր հավատքի բերել։
Չքնաղ ապագայում, երբ Արևային համակարգը արդեն բավականին ուսումնասիրված էր իր բնակիչների կողմից, ընթանում էր նոր հարևան համաստեղության նոր մոլորակի յուրացումը։ Երկրացիներին առաջարկվում էր բնակվել այդ մոլորակում։ Այդ մոլորակի օդը, իր քիմիական բաղադրությամբ համապատասխանում էր մարդու չափանիշներին և բնության պայմանները մոտ էին երկրայինին։
Այդ ընթացքում տեխնիկայի զարգացումն արդեն այնքան բարձր մակարդակի էր հասել,
Մի երիտասարդ շատ հպարտանում էր նրանով, որ երբեք չի ընկնում ու նույնիսկ չի նահանջում։ Նա դա բացատրում էր, իսկ այդպիսի բացատրություններ հաճախ էին լինում, որ միշտ ուշադիր նայում է իր ոտքերի տակ։
Երբ գտնվում ես անտառում, այն էլ անծանոթ վայրում, պետք է զգույշ լինես, ո՞վ կվիճի։ Այդ պատճառով էլ երիտասարդը զգույշ էր, հսկելով իր յուրաքանչյուր քայլը, քայլելով նեղ արահետով։
Աշխարհիս երեսին մի խանդավառ Պատանի կար։ Կրակն աչքերի մեջ նա ծարավ էր ճանաչել ամեն բան այս աշխարհում։ Օր ու գիշեր մտորում էր Պատանին – նրա իմանալու ցանկությունը անհագ էր։ Բոլոր իմաստունների մեջ Պատանին հատուկ հարգանք ուներ Ծերունու հանդեպ, ով բնակության էր հաստատվել բարձր սարերում։ Այդ Ծերունին մարդկանց տանել չէր կարողանում, բոլորին անհայտ պատճառով, բոլորին, բացի Պատանուց։ Ասում էին նաև, որ ժամանակին այդ Ծերունին և ուսուցիչ է եղել և վանական, սակայն կյանքի վերջում հեռացել է սարերը – մարդկանցից հեռու և Արևին մոտ։
Ամբողջ օրը անհանգիստ Յուրայի գլխից չէր դուրս գալիս մի արտահայտություն, որը նա լսել էր բակում, մռայլ օրերի մասին։ Մտերիմներից մեկը այդպես էլ ասաց, որ յուրաքանչյուր տոներից հետո միշտ գալիս է հենց այդ առօրյան և որ ստիպված ես լինում երկար սպասել, թե երբ կրկին կհամակեն ուրախ, վառ օրերը։
Տուն վերադառնալով, Յուրան ընթրիքի ժամանակ հարցրեց հորը՝
Սայլը հաճախ նախատում էր Ձիուն դանդաղկոտության համար։ Եվ իրեն վատ է քաշում, և ճանապարհը կարգին չի տեսնում, և իզուր տեղը ցեխոտում է… Եվ ընդհանրապես, ոչ թե ձի է, այլ մի ինչ-որ թյուրիմածություն։ Նույնիսկ ցեղատեսակն է ինչ-որ կասկածելի, բոլորովին ձիու նման չէ։ Այսպիսի երիտասարդի համար չի եղել նա ծնված, վշտանում էր նա դժգոհ։
Ձին փնչացրեց, սակայն շարունակեց քաշել սայլը, մինչև մի անգամ դա նրան չզզվացրեց։
Կար-չկար աշխարհիս երեսին մի արջուկ կար և նրան, իր հետ կապված խիստ կասկածներ էին կեղեքում՝ արդյո՞ք նա կդառնա նույնքան մեծ, ինչպես այլ արջեր, թե ոչ։ Եվ չնայած, նրան իր ավագ ընկերները բազմաթիվ անգամներ համոզել էին ու ասել – նա նրանց չէր հավատում։ Գալիս էր լճակի մոտ, նայում իր արտացոլմանն ու մռայլ սրտով նստում գետնին։ Նստում ու դարդ էր անում։
Ջրանցքն, իր չքնաղ աղջամղջային ջրապտույտներով, խոտով խիտ աճած ափերով, շատախոս շլյուզներով, ուժեղ զգացմունքներ է առաջացնում և աջակցում է պոեզիայի ծնունդին հավանաբար այն պատճառով, որ այդ մարդկային ստեղծագործությունը հագել է բնության զգեստներ։ Ո՞վ կանգ չի առել շլյուզի մոտ, որպեսզի հետևի այդ զարմանալի, հասարակ ու հզոր մեխանիզմի աշխատանքին, որն աստիճան առ աստիճան բարձրացնում է բլուրներից վեր ծանր նավը, ծաղիկների միջի տունը, խիզախ երեխաներին։
Շան իրավունքների պաշտպանման Լիգայում, մի անգամ բռնկվեց վեճ մարդու իրավունքների մասին։
- Հարցը նրանում է, - ասաց պուդելը, - թե ինչով է պայմանավորված տնային կենդանու դերը, որը մեր աչքերի առջև արդեն քանի դար կատարում է մարդը։ Կամ նրա բնությունը ի սկզբանե թերի է, կամ անհիշելի ժամանակներից մի ինչ-որ անկում է կրել։ Իրականում, ոչ ոք չի տեսել, որ շունն ինքն իր համար բուն կառուցի, կամ ապուր եփի, կամ միս կտրատի ու տապակի։
